قرآن جهانی و تفاوت زبان

مراد ما از "زبان قرآن " در این مقال، لغت و ادبیّات نیست؛ زیرا روشن است كه معارف قرآن كریم در چهره لغت و ادبیّات عربی بر انسانها نمودار گشته است و غیر عربزبانان، پیش از فراگیری زبان و ادبیات عربی با لغت قرآن كریم ناآشنایند. مراد ما از زبان قرآن و مردمی بودن آن، سخن گفتن به فرهنگ مشترك مردم است.

انسانها گرچه در لغت و ادبیات از یكدیگر بیگانهاند و در فرهنگهای قومی و اقلیمی نیز با هم اشتراكی ندارند، اما در فرهنگ انسانی كه همان فرهنگ فطرتِ پایدار و تغییرناپذیر است، با هم مشتركند و قرآن كریم با همین فرهنگ با انسانها سخن میگوید، مخاطب آن فطرت انسانهاست و رسالت آن شكوفا كردن فطرتهاست و از این رو زبانش برای همگان آشنا و فهمش میسور عمومِ بشر است.

جهانی بودن زبان قرآن كریم و اشتراك فرهنگ آن، در چهره اجتماع دلپذیر سلمان فارسی، صُهیب رومی، بلال حبشی، اویس قرنی و عمّار و ابوذر حجازی در ساحت قدس پیامبر جهانی حضرت محمّدبن عبدالله (صلی الله علیه و آله و سلم) كه شعار
" أرسلتُ إلی الأبیض والأسود والأحمر"(2)
او شهره آفاق شد، متجلّی است؛ زیرا در پیشگاه وحی و رسالت كه ظهور تام وحدت خدای سبحان است، " كثرت صورت " محكوم " وحدت سیرت " است و تعدّد زبان، نژاد، اقلیم، عادات و آداب و دیگر عوامل گوناگون بیرونی مقهور اتحاد فطرت درونی است.

عمومی بودن فهم قرآن و میسور بودن ادراك معارفش برای همگان در آیاتی چند تبیین شده است؛ مانند:

1 ـ " یا أهل الكتاب قد جاءكم رسولنا یبیّن لكم كثیراً مما كنتم تخفون من الكتاب ویعفو عن كثیر قد جاءكم من الله نور وكتاب مبین".(3)
2 ـ " یا أیّها النّاس قد جاءكم برهان من ربّكم وأنزلنا إلیكم نوراً مبیناً".(4)
3 ـ " فامنوا بالله ورسوله والنور الذی أنزلنا".(5)
4 ـ " فالّذین امنوا به و عزّروه ونصروه واتّبعوا النّور الذی أنزل معه أولئك هم المفلحون".(6)

در این آیات، از قرآن كریم به "نور"، " كتاب مبین" (روشن و روشنگر) (7) "برهان" (نور سپید و درخشان) تعبیر شده است.
گرچه نور درجات و مراتب مختلفی دارد و برخی چشمها از دیدن درجات شدید آن محروم است، اما هیچ كس نمیتواند تیره بودن نور یا عجز از شهود اصل آن را ادعا كند.

خدای سبحان كه نور آسمانها و زمین است:
" الله نور السموات والأرض"(8)،
برای هدایت انسانها نوری ویژه آفریده كه هم خود روشن است و در سراسر آن هیچ نقطه مبهم و زاویه تاریكی یافت نمیشود و برای دیدن آن نیازی به نوری دیگر نیست و هم روشنگر زندگی انسانها در بخشهای گوناگون عقیده، اخلاق و عمل است.

از ویژگیهای ممتاز نور آن است كه هم ذاتاً روشن است و هم روشنگر چیزهای دیگر ( الظّاهر بذاته والمُظْهِر لغیره ) و هم بینیاز از غیر است؛ زیرا هر چیز را باید در پرتو نور دید، اما نور با چیزی دیگر دیده نمیشود، بلكه خودش دیده میشود.
قرآن كریم نیز نه در محدوده خود مشتمل بر مطلبی پیچیده، تیره و معمّا گونه است و نه در تبیین حقایق جهان هستی و ترسیم صراط سعادت انسانها گنگ، مبهم، تاریك و نیازمند به غیر است.

5 ـ " ونزّلنا علیك الكتاب تبیاناً لكل شیء وهدیً ورحمةً وبُشْری للمسلمین" (9).
قرآن كریم تبیان (بیانگر) همه معارف ضروری و سودمند برای بشر و عهدهدار بیان همه معارف و احكامِ هدایتگر، سعادتبخش و سیادتآفرین جوامع انسانی است و چنین كتابی حتماً در تبیین رهآورد خودْ بَیِّن و روشن است، نه مبهم و مجمل و نیازمند به روشنگر؛ زیرا كتاب مبهم كه قادر بر حلّ معانی و تفسیر مطالب خود نیست، هرگز توان تبیین معارف سعادتبخش را ندارد.
از این جهت قرآن كریم نسبت به محدوده داخلی خود " بَیِّن" و نسبت به بیرون از خویش "مُبیِّن" است.

6 ـ " أفلا یَتَدبّرون القران أم علی قلوب أقفالها "(10).
دعوت و ترغیب همه انسانها به تدبر در قرآن كریم و توبیخ آنها بر نیندیشیدن در آیات قرآنی، شاهد گویایی است بر جهانی بودن زبان قرآن و فراگیر بودن فهم معارف آن؛ زیرا اگر قرآن با فرهنگ ویژه برخی انسانها سخن میگفت، دعوت همگان به تدبر در آیات آن لغو بود.

7 ـ " قل لئن اجتمعت الإنس والجن علی أن یأتوا بمثل هذا القران لا یأتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهیراً "(11).
تحدّی (مبارزطلبی) قرآن كریم، هم "جهانی" است، چنانكه از این آیه كریمه بر میآید، و هم "جاودانه"، و لازمه جهانی بودن تحدّی قرآن كریم آن است كه فهمش در توانِ همگان باشد؛ زیرا این تحدّی تنها در محور لغت، ادبیات، فصاحت و بلاغت نیست تا مخاطبان آن، تنها عربزبانان و آشنایان به ادب عربی باشند، بلكه ناظر به محتوا و فرهنگ خاص آن نیز هست.

..................
1 ـ سوره روم، آیه 30.
2 ـ بحار، ج 16، ص 323.
3 ـ سوره مائده، آیه 15.
4 ـ سوره نساء، آیه 174.
5 ـ سوره تغابن، آیه 8.
6 ـ سوره اعراف، آیه 157.
7 ـ وصف قرآن به "مبین" در آیات فراوانی آمده است؛ مانند: آیه1 از سورههای یوسف، حِجْر، و نمل و آیه2 از سوره قصص و آیه69 از سوره یس و....
8 ـ سور نور، آیه 35.
9 ـ سوره نحل، آیه 89.
10 ـ سوره محمّد(صلی الله علیه و آله و سلم)، آیه 24.
11 ـ سوره إسراء، آیه 88.

مأخذ: (تسنیم جلد 1، ص 32)

يكجا نشين...