تفسیر به رأی چیست؟

تفسیر هر كلامی اعم از دینی یا غیر دینی و كلام دینی اعم از قرآنی یا روایی باید روشمند باشد تا بتوان آن را به متكلم آن كلام اسناد داد.
كلام هیچ متكلمی را نمیتوان به رأی خود تفسیر و سپس آن را به متكلمش اسناد داد و در این جهت نیز فرقی بین كلام دینی با غیر دینی نیست؛ گرچه تفسیر به رأی متون دینی با خطر عقوبت الهی همراه است.

تفسیر به رأی یا بر اثر "جهل" در مقابل علم و آگاهی است یا بر اثر "جهالت" در قبال عقل و وارستگی؛ كه یكی به نقص عقل نظری بر میگردد و دیگری به ضَعْف عقل عملی.

هر آیهای كه بر خلاف قواعد علمی " یعلّمهم الكتاب والحكمة " و بر خلاف فضایل نفسانی "یزكّیهم"(١) تفسیر شود، تفسیر آن به رأی است و در این جهت فرقی بین آیات دعوت عام و آیات احكام و معارف خاص نیست؛ یعنی چیزی كه صریح و نصّ و ضروری است نیازی به تفسیر ندارد، خواه از سنخ دعوت عام و هدایت همگانی باشد و خواه ناظر به بیان احكام فقهی و مانند آن و چیزی كه ضروری نبوده بلكه نظری است و صریح نبوده، بلكه آمیخته با مورد سؤال و تأمّل است، به تفسیر نیاز دارد و در این باره تفسیر به رأی صحیح نیست.

پس {منظور} از تفسیر قرآن به رأی این است كه با معیارهای مفاهمه عرب مطابق نباشد و نیز موافق با اصول و علوم متعارفه عقلی نباشد و همچنین مطابق با خطوط كلی خود قرآن نباشد و...؛ اما تفسیر درایی مصونِ از آفتهای یاد شده رواست.

شاهد اختصاصِ مزبور، محفوف بودن نصوصِ ناهیِ از تفسیر به رأی به قرائن متعدد است؛ زیرا در بعضی از آنها چنین آمده است:
" من فسّر القرآن برأیه فقد افتری علی الله الكذب ومَن أفتی بغیر علم لعنته ملائكة السماء والأرض. كل بدعة ضلالة وكل ضلالة سبیلها إلی النار"(٢).
در این حدیث، تفسیر به رأی در كنار اِفتای بدون علم قرار گرفته، هر دو از مصادیق بدعت تلقّی شده است.

معلوم است كه مراد از فتوای بدون علم همان افتای به رأی است وگرنه، مجتهد جامع شرایط افتا گرچه رأی خود را اظهار میدارد، لیكن آن رأی عالمانه هرگز مصداق افتای بدون علم نیست. در تفسیر به رأی نیز مطلب همین طور است.

أمیرالمؤمنین (علیهالسلام) نیز میفرماید:
" قال الله جلّ جلاله: ما آمن بى مَن فسّر برأیه كلامى وما عَرَفَنى من شبّهنى بخَلقى وما علی دینى مَن استعمل القیاس فى دینى"(٣).
در این حدیث تفسیر به رأی در ردیف تشبیه خالق به مخلوق و در كنار قیاس قرار گرفت كه هر دو از علوم متعارفه و اصول بَیّن علمی تهی است و قهراً جاهلانه است، نه عالمانه.

امام صادق (علیهالسلام) در پاسخ پرسشی درباره قضا و حكومت فرمودند:
" من حكم برأیه بین اثنین فقد كفر ومَن فسّر برأیه آیةً من كتاب الله فقد كفر "(٤).
در این حدیثْ تفسیر به رأی در ردیف داوری جاهلانه و خودسرانه یاد شده است؛ یعنی اگر قضای داور به استناد علم مستفاد از شواهد و ادلّه یا به استناد گواهی و سوگند نبود، فقط به رأی و هوای قاضی تكیه دارد.

تفسیر قرآن به رأی نیز به همین معناست. اگر با قانون مفاهمه از یك سو و شواهد عقلی و قرآنی از سوی دیگر و در موارد لزوم و عدم محذور دور، موافق با شواهد روایی از سوی سوم مطابق نبود مذموم است.

........
١ ـ سوره بقره، آیه 129.
٢ ـ تفسیر برهان، ج 1، ص 18.
٣ ـ همان.
٤ ـ همان، ص 19.
مأخذ: (تسنیم، ج ١، ص ١٧٥)
(منبع)

يكجا نشين...